Osmanlı Siyaset Düşüncesinde Bir Islahat Metni ve “Tercüme-Şerh” Örneği: Hasan Kâfî Akhisârî’nin Usûlü’l-hikem’i
Osmanlı siyaset düşüncesinin teşekkülünde tercüme faaliyetleri, hem farklı ilim ve kültür havzalarında üretilmiş siyaset metinlerinin Osmanlı entelektüel dünyasına taşınmasında hem de Osmanlı âlimlerinin Arapça ve Farsça teliflerinin Türkçeye kazandırılmasında kurucu bir role sahiptir. Bu çalışma, Bosna asıllı bir Osmanlı âlimi, kadısı ve müderrisi olan Hasan Kâfî Akhisârî’nin (ö. 1025/1616) Usûlü’lhikem fî nizâmi’l-‘âlem adlı risâlesinin bizzat müellifi tarafından gerçekleştirilen Türkçe tercümesini incelemektedir. Osmanlı siyaset düşüncesi tercüme zincirinin önemli halkalarından biri olan bu eser, X/XVI. yüzyıl sonlarında belirginleşen ıslahat arayışları ve bu doğrultuda oluşan yazım geleneğinin de dikkate değer örnekleri arasında yer almaktadır. Devlet ve toplum düzeninde ortaya çıktığı varsayılan aksaklıklara çözüm önerileri sunmak amacıyla önce Arapça olarak kaleme alınan risâle, ilim ve devlet adamlarının talebi üzerine açıklamalı biçimde Türkçeye çevrilmiş ve bu yönüyle eser salt bir çeviri olmanın ötesine geçerek “tercüme-şerh” niteliği kazanmıştır. Çalışmada Akhisârî’nin biyografisi, eserin telif ve tercüme sebepleri, ithaf edildiği mercii, tarihsel-düşünsel bağlamı, mütercimin benimsediği tercüme usulü ile tercüme sürecinde gerçekleştirdiği tasarruflar hakkında bilgi verilmesinin akabinde “nizâm-ı âlem” düşüncesi ekseninde şekillenen eserin muhtevası, risâlenin bölümlemesi esas alınarak etraflıca tanıtılmaktadır. Bu çerçevede toplum düzeninin temeli olan dört sınıfın korunması, yönetimde adalet ve liyakatin tesisi, devlet işlerinde istişareye riayet edilmesi, bilhassa dönemin şartları gereği ateşli silahların kullanımına ve askerî teknolojiye uyum sağlanması, son olarak da zafer ve hezimetin sebepleri ile barışın önemi gibi temel meseleler tercüme metni üzerinden incelenmektedir.
Müddessir DEMİR
